Historia

16 czerwca 2018

Tereny, na kt├│rych po┼éo┼╝ona jest gmina Adam├│w, by┼éy we wczesnym ┼Ťredniowieczu g─Östo zalesione, co w znacznym stopniu hamowa┼éo rozw├│j osadnictwa. Najwi─Öksze nasilenie lokacji na tym terenie mia┼éo miejsce w pierwszej po┼éowie XVI wieku. W tym czasie z ziemi radomskiej przybyli tu Rusieccy herbu Rawicz i w 1539 roku na podstawie przywileju lokacyjnego od kr├│la Zygmunta Starego za┼éo┼╝yli miasto Jadaromin, kt├│rego nazw─Ö utworzono z po┼é─ůczenia imion Jadama (Adama) i Hieronima Rusieckich. Orygina┼é przywileju lokacyjnego nie zachowa┼é si─Ö. Jego tekst jest znany z zapisu w Metryce Koronnej. W narracji dokumentu stwierdza si─Ö, ┼╝e kr├│l dowiedziawszy si─Ö ÔÇ×o wyj─ůtkowej wierno┼Ťci i zas┼éugachÔÇŁ braci Adama i Hieronima Rusieckich, jakie ci oddawali i oddaj─ů Rzeczypospolitej, chc─ůc je nagrodzi─ç, pozwala im na za┼éo┼╝enie i zbudowanie na ÔÇ×surowym i nowym korzeniu miasta nazwanego JadarominÔÇŁ. P├│┼║niej niezwyk┼é─ů form─Ö Jadaromin przekszta┼écono na Jadam├│w (ok. 1543 r.), a nast─Öpnie na Adam├│w (ok. 1617 r.). Miasto mia┼éo rz─ůdzi─ç si─Ö wed┼éug prawa niemieckiego (magdeburskiego) i stanowi─ç odr─Öbny, wy┼é─ůczony spod jurysdykcji urz─Ödnik├│w kr├│lewskich i prawa ziemskiego, okr─Ög s─ůdowy. W┼éadza s─ůdowa i administracyjna w mie┼Ťcie spoczywa┼éa wi─Öc w r─Ökach w├│jta, kt├│ry wykonywa┼é j─ů wraz z przysi─Ög┼éymi ┼éawnikami. Dla wzrostu znaczenia i dobrobytu miasta kr├│l da┼é ÔÇ×zezwolenie na odbywanie w tym┼╝e mie┼Ťcie trzech jarmark├│w rocznieÔÇŁ, przypadaj─ůcych na ┼Ťwi─Öta ┼Ťw. Jana Chrzciciela, ┼Ťw. Bart┼éomieja Aposto┼éa i ┼Ťw. Jadwigi oraz targ├│w tygodniowych w ka┼╝dy poniedzia┼éek. Przywilej lokacyjny zawiera┼é ponadto niecz─Öste w├│wczas zezwolenie na tzw. wolnic─Ö, czyli swobodny przyw├│z do miasta mi─Ösa i sprzedawania go podczas jarmark├│w rocznych i cotygodniowych targ├│w, na sto┼éach przygotowanych do bicia i sprzeda┼╝y. Po uzyskaniu przywileju lokacyjnego bracia Rusieccy przyst─ůpili do budowy miasta. Wybrano pod nie wynios┼éo┼Ť─ç terenow─ů pomi─Ödzy gruntami wsi Wojcieszk├│w, Serokomla, Konorzatka, Wola Gu┼éowska i Gu┼é├│w na lewym brzegu rzeki Grab├│wki. Nied┼éugo po 1539 r. zmar┼é Adam Rusiecki. Jedynym dziedzicem d├│br adamowskich pozosta┼é Hieronim. W 1545 r. wyst─ůpi┼é on do arcybiskupa gnie┼║nie┼äskiego i biskupa krakowskiego Piotra Gamrata z pro┼Ťb─ů o erygowanie w Adamowie parafii. Zatwierdzenie erekcji nast─ůpi┼éo w Krakowie 26 sierpnia 1545 r. Nowa parafia obj─Ö┼éa swoim zasi─Ögiem wszystkie wsie stanowi─ůce w┼éasno┼Ť─ç Hieronima Rusieckiego (D─Öbowska Wola, Ruszcza, Turzystwo, Czarna czyli Gu┼éowska Wola, Konorzatka, Gu┼é├│w, D─Öbowica), a nale┼╝─ůce wcze┼Ťniej do parafii w Wojcieszkowie oraz z parafii Dr─ů┼╝g├│w – wsie Lipiny i Wola Sobieska. W tym czasie powstaje r├│wnie┼╝ pierwszy drewniany ko┼Ťci├│┼é ufundowany przez Hieronima Rusieckiego. Wraz z otrzymaniem praw miejskich Adam├│w otrzyma┼é herb przedstawiaj─ůcy nied┼║wiedzia stoj─ůcego na czterech ┼éapach, zwr├│conego w praw─ů stron─Ö, kt├│ry stanowi┼é cz─Ö┼Ť─ç herbu Rawicz, jakim piecz─Ötowa┼é si─Ö r├│d Rusieckich. Po Rusieckich w XVIII i XIX wieku tereny obecnej gminy Adam├│w nale┼╝a┼éy wraz z miastem do rodu Krasi┼äskich, a nast─Öpnie drog─ů spadku przesz┼éy w posiadanie ksi─ů┼╝─ůt Czartoryskich. W 1796 r. staraniem biskupa Adama Krasi┼äskiego rozpocz─Öto budow─Ö nowego, murowanego ko┼Ťcio┼éa. Na skutek zamieszek wojennych budow─Ö przerwano i uko┼äczono dopiero w 1858 r. przy pomocy finansowej w┼éa┼Ťciciela d├│br adamowskich – Ludwika Krasi┼äskiego. Konsekracja ┼Ťwi─ůtyni p.w. Podwy┼╝szenia Krzy┼╝a ┼Üwi─Ötego mia┼éa miejsce w 1860 r. W latach 1864-1868 przeprowadzono akcje uw┼éaszczeniow─ů, obejmuj─ůc─ů r├│wnie┼╝ mieszczan, kt├│rzy zostali uwolnieni od powinno┼Ťci wobec dotychczasowego w┼éa┼Ťciciela – hrabiego Ludwika Krasi┼äskiego. W 1869 r. ukaz carski pozbawi┼é Adam├│w praw miejskich. Decyzja Komitetu Urz─ůdzaj─ůcego w Kr├│lestwie Polskim zmieni┼éa Adam├│w w osad─Ö i w┼é─ůczy┼éa do gminy wiejskiej Gu┼é├│w. W ci─ůgu p├│┼éwiecza rozdzielaj─ůcego rok 1864 i 1918 dokona┼éy si─Ö w Adamowie wa┼╝ne przeobra┼╝enia. Znacznie wzros┼éa liczba mieszka┼äc├│w Adamowa a tym samym post─Öpowa┼éo zr├│┼╝nicowanie wyznaniowe i narodowo┼Ťciowe. Opr├│cz Polak├│w tereny gminy zamieszkiwali w├│wczas ┼╗ydzi, Rosjanie, Niemcy i Serbowie. Bardzo liczn─ů cz─Ö┼Ťci─ů spo┼éeczno┼Ťci Adamowa stanowi┼éa wsp├│lnota ┼╝ydowska. Pierwsza wzmianka o ┼╗ydach w Adamowie pochodzi z 1827 r., by┼éo ich wtedy 108, co stanowi┼éo 18,4% ca┼éej ludno┼Ťci. Pocz─ůtkowo podlegali gminie w Kocku, za┼Ť w drugiej po┼éowie XIX w. utworzyli w┼éasn─ů gmin─Ö. W roku 1890 w Adamowie mieszka┼éo 989 Polak├│w (katolik├│w), 283 ┼╗yd├│w i 5 Rosjan (prawos┼éawnych), w osiemna┼Ťcie lat p├│┼║niej 1073 Polak├│w, 647 ┼╗yd├│w, 14 Rosjan, 6 Niemc├│w i 21 Serb├│w. W 1921 r. w Adamowie zamieszkiwa┼éo 664 ┼╗yd├│w, co stanowi┼éo 34,3% ca┼éej ludno┼Ťci. W├│wczas w Adamowie mie┼Ťci┼éa si─Ö synagoga i kirkut. Ta wielonarodowa spo┼éeczno┼Ť─ç przetrwa┼éa a┼╝ do II wojny ┼Ťwiatowej. W pa┼║dzierniku 1942 roku ludno┼Ť─ç ┼╝ydowska zosta┼éa przesiedlona do getta w ┼üukowie, a p├│┼║niej do obozu w Treblince. Front I wojny ┼Ťwiatowej przetoczy┼é si─Ö przez Adam├│w mi─Ödzy 10 a 15 sierpnia 1915 r. Po ust─ůpieniu wojsk rosyjskich, wkroczy┼éy oddzia┼éy austriackie, a po nich niemieckie. Jesieni─ů 1915 r. gmina znalaz┼éa si─Ö pod okupacj─ů niemieck─ů, w granicach Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego. W listopadzie 1918 r. ko┼äczy si─Ö okupacja niemiecka i rozpoczyna okres niepodleg┼éo┼Ťci. Wybuch II wojny ┼Ťwiatowej a szczeg├│lnie ostatnie walki wojny obronnej 1939 r. mocno dotykaj─ů ziemie adamowskie. Szczeg├│lnie ostry b├│j, prowadzony przez Samodzieln─ů Grup─Ö Operacyjn─ů ÔÇ×PolesieÔÇŁ dowodzon─ů przez gen. Franciszka Kleeberga toczy si─Ö o Wol─Ö Gu┼éowsk─ů. W miejscowo┼Ťci Kalinowy D├│┼é sw├│j szlak bojowy ko┼äczy Pu┼ék 3 Strzelc├│w Konnych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego.