Historia

16 czerwca 2018

Tereny, na kt贸rych po艂o偶ona jest gmina Adam贸w, by艂y we wczesnym 艣redniowieczu g臋sto zalesione, co w znacznym stopniu hamowa艂o rozw贸j osadnictwa. Najwi臋ksze nasilenie lokacji na tym terenie mia艂o miejsce w pierwszej po艂owie XVI wieku. W tym czasie z ziemi radomskiej przybyli tu Rusieccy herbu Rawicz i w 1539 roku na podstawie przywileju lokacyjnego od kr贸la Zygmunta Starego za艂o偶yli miasto Jadaromin, kt贸rego nazw臋 utworzono z po艂膮czenia imion Jadama (Adama) i Hieronima Rusieckich. Orygina艂 przywileju lokacyjnego nie zachowa艂 si臋. Jego tekst jest znany z zapisu w Metryce Koronnej. W narracji dokumentu stwierdza si臋, 偶e kr贸l dowiedziawszy si臋 鈥瀘 wyj膮tkowej wierno艣ci i zas艂ugach鈥 braci Adama i Hieronima Rusieckich, jakie ci oddawali i oddaj膮 Rzeczypospolitej, chc膮c je nagrodzi膰, pozwala im na za艂o偶enie i zbudowanie na 鈥瀞urowym i nowym korzeniu miasta nazwanego Jadaromin鈥. P贸藕niej niezwyk艂膮 form臋 Jadaromin przekszta艂cono na Jadam贸w (ok. 1543 r.), a nast臋pnie na Adam贸w (ok. 1617 r.). Miasto mia艂o rz膮dzi膰 si臋 wed艂ug prawa niemieckiego (magdeburskiego) i stanowi膰 odr臋bny, wy艂膮czony spod jurysdykcji urz臋dnik贸w kr贸lewskich i prawa ziemskiego, okr臋g s膮dowy. W艂adza s膮dowa i administracyjna w mie艣cie spoczywa艂a wi臋c w r臋kach w贸jta, kt贸ry wykonywa艂 j膮 wraz z przysi臋g艂ymi 艂awnikami. Dla wzrostu znaczenia i dobrobytu miasta kr贸l da艂 鈥瀦ezwolenie na odbywanie w tym偶e mie艣cie trzech jarmark贸w rocznie鈥, przypadaj膮cych na 艣wi臋ta 艣w. Jana Chrzciciela, 艣w. Bart艂omieja Aposto艂a i 艣w. Jadwigi oraz targ贸w tygodniowych w ka偶dy poniedzia艂ek. Przywilej lokacyjny zawiera艂 ponadto niecz臋ste w贸wczas zezwolenie na tzw. wolnic臋, czyli swobodny przyw贸z do miasta mi臋sa i sprzedawania go podczas jarmark贸w rocznych i cotygodniowych targ贸w, na sto艂ach przygotowanych do bicia i sprzeda偶y. Po uzyskaniu przywileju lokacyjnego bracia Rusieccy przyst膮pili do budowy miasta. Wybrano pod nie wynios艂o艣膰 terenow膮 pomi臋dzy gruntami wsi Wojcieszk贸w, Serokomla, Konorzatka, Wola Gu艂owska i Gu艂贸w na lewym brzegu rzeki Grab贸wki. Nied艂ugo po 1539 r. zmar艂 Adam Rusiecki. Jedynym dziedzicem d贸br adamowskich pozosta艂 Hieronim. W 1545 r. wyst膮pi艂 on do arcybiskupa gnie藕nie艅skiego i biskupa krakowskiego Piotra Gamrata z pro艣b膮 o erygowanie w Adamowie parafii. Zatwierdzenie erekcji nast膮pi艂o w Krakowie 26 sierpnia 1545 r. Nowa parafia obj臋艂a swoim zasi臋giem wszystkie wsie stanowi膮ce w艂asno艣膰 Hieronima Rusieckiego (D臋bowska Wola, Ruszcza, Turzystwo, Czarna czyli Gu艂owska Wola, Konorzatka, Gu艂贸w, D臋bowica), a nale偶膮ce wcze艣niej do parafii w Wojcieszkowie oraz z parafii Dr膮偶g贸w – wsie Lipiny i Wola Sobieska. W tym czasie powstaje r贸wnie偶 pierwszy drewniany ko艣ci贸艂 ufundowany przez Hieronima Rusieckiego. Wraz z otrzymaniem praw miejskich Adam贸w otrzyma艂 herb przedstawiaj膮cy nied藕wiedzia stoj膮cego na czterech 艂apach, zwr贸conego w praw膮 stron臋, kt贸ry stanowi艂 cz臋艣膰 herbu Rawicz, jakim piecz臋towa艂 si臋 r贸d Rusieckich. Po Rusieckich w XVIII i XIX wieku tereny obecnej gminy Adam贸w nale偶a艂y wraz z miastem do rodu Krasi艅skich, a nast臋pnie drog膮 spadku przesz艂y w posiadanie ksi膮偶膮t Czartoryskich. W 1796 r. staraniem biskupa Adama Krasi艅skiego rozpocz臋to budow臋 nowego, murowanego ko艣cio艂a. Na skutek zamieszek wojennych budow臋 przerwano i uko艅czono dopiero w 1858 r. przy pomocy finansowej w艂a艣ciciela d贸br adamowskich – Ludwika Krasi艅skiego. Konsekracja 艣wi膮tyni p.w. Podwy偶szenia Krzy偶a 艢wi臋tego mia艂a miejsce w 1860 r. W latach 1864-1868 przeprowadzono akcje uw艂aszczeniow膮, obejmuj膮c膮 r贸wnie偶 mieszczan, kt贸rzy zostali uwolnieni od powinno艣ci wobec dotychczasowego w艂a艣ciciela – hrabiego Ludwika Krasi艅skiego. W 1869 r. ukaz carski pozbawi艂 Adam贸w praw miejskich. Decyzja Komitetu Urz膮dzaj膮cego w Kr贸lestwie Polskim zmieni艂a Adam贸w w osad臋 i w艂膮czy艂a do gminy wiejskiej Gu艂贸w. W ci膮gu p贸艂wiecza rozdzielaj膮cego rok 1864 i 1918 dokona艂y si臋 w Adamowie wa偶ne przeobra偶enia. Znacznie wzros艂a liczba mieszka艅c贸w Adamowa a tym samym post臋powa艂o zr贸偶nicowanie wyznaniowe i narodowo艣ciowe. Opr贸cz Polak贸w tereny gminy zamieszkiwali w贸wczas 呕ydzi, Rosjanie, Niemcy i Serbowie. Bardzo liczn膮 cz臋艣ci膮 spo艂eczno艣ci Adamowa stanowi艂a wsp贸lnota 偶ydowska. Pierwsza wzmianka o 呕ydach w Adamowie pochodzi z 1827 r., by艂o ich wtedy 108, co stanowi艂o 18,4% ca艂ej ludno艣ci. Pocz膮tkowo podlegali gminie w Kocku, za艣 w drugiej po艂owie XIX w. utworzyli w艂asn膮 gmin臋. W roku 1890 w Adamowie mieszka艂o 989 Polak贸w (katolik贸w), 283 呕yd贸w i 5 Rosjan (prawos艂awnych), w osiemna艣cie lat p贸藕niej 1073 Polak贸w, 647 呕yd贸w, 14 Rosjan, 6 Niemc贸w i 21 Serb贸w. W 1921 r. w Adamowie zamieszkiwa艂o 664 呕yd贸w, co stanowi艂o 34,3% ca艂ej ludno艣ci. W贸wczas w Adamowie mie艣ci艂a si臋 synagoga i kirkut. Ta wielonarodowa spo艂eczno艣膰 przetrwa艂a a偶 do II wojny 艣wiatowej. W pa藕dzierniku 1942 roku ludno艣膰 偶ydowska zosta艂a przesiedlona do getta w 艁ukowie, a p贸藕niej do obozu w Treblince. Front I wojny 艣wiatowej przetoczy艂 si臋 przez Adam贸w mi臋dzy 10 a 15 sierpnia 1915 r. Po ust膮pieniu wojsk rosyjskich, wkroczy艂y oddzia艂y austriackie, a po nich niemieckie. Jesieni膮 1915 r. gmina znalaz艂a si臋 pod okupacj膮 niemieck膮, w granicach Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego. W listopadzie 1918 r. ko艅czy si臋 okupacja niemiecka i rozpoczyna okres niepodleg艂o艣ci. Wybuch II wojny 艣wiatowej a szczeg贸lnie ostatnie walki wojny obronnej 1939 r. mocno dotykaj膮 ziemie adamowskie. Szczeg贸lnie ostry b贸j, prowadzony przez Samodzieln膮 Grup臋 Operacyjn膮 鈥濸olesie鈥 dowodzon膮 przez gen. Franciszka Kleeberga toczy si臋 o Wol臋 Gu艂owsk膮. W miejscowo艣ci Kalinowy D贸艂 sw贸j szlak bojowy ko艅czy Pu艂k 3 Strzelc贸w Konnych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego.